Trong một báo cáo của World Economic Forum (Diễn đàn kinh tế thế giới), tư duy phản biện xếp vị trí thứ 2 trong số 10 kỹ năng quan trọng nhất của một công dân toàn cầu thế kỷ 21, bên cạnh những kỹ năng khác như giải quyết các vấn đề phức tạp, sáng tạo, quản lý con người, phối hợp với người khác, trí thông minh cảm xúc, phán đoán và ra quyết định, định hướng dịch vụ, thương lượng, linh hoạt nhận thức,...

Để nâng cao năng lực cạnh tranh khi bước ra thị trường lao động, các bạn trẻ cần chuẩn bị hành trang, trau dồi hiểu biết và khả năng vận dụng tư duy phản biện ngay từ khi còn là học sinh, sinh viên. Bài viết này sẽ cung cấp cho bạn “từ A đến Z” những hiểu biết cơ bản nhất về tư duy phản biện.

1. Tư duy phản biện là gì?

Khi được hỏi “Tư duy phản biện là gì?”, mỗi người sẽ có câu trả lời khác nhau. Có người cho rằng đó là sự tỉnh táo và khả năng nhận diện những thông tin giả, sai lệch. Có người khẳng định đó là khả năng tư duy độc lập hay nhìn nhận vấn đề một cách đa chiều. Để có một câu trả lời trọn vẹn cho câu hỏi “Tư duy phản biện là gì?”, hãy tham khảo những định nghĩa đã được đưa ra từ những nhà nghiên cứu.

Tư duy phản biện - còn được biết đến với tên gọi “tư duy phân tích” là quá trình phát triển tư duy thông qua việc rèn luyện một cách có kỷ luật. Từ đó hình thành những khái niệm, đánh giá, phân tích để định hướng cho các hành động và niềm tin của cá nhân. (Theo National Council for Excellence in Critical Thinking, 1987)
Tư duy phản biện là nghệ thuật phân tích và đánh giá tư duy với định hướng cải tiến nó. (Paul, R.and Elder, 2007)
Tư duy phản biện là khả năng hiểu rõ và tập trung vào vấn đề chính đang được xem xét, dùng các góc nhìn khác nhau để tiếp cận và phân tích vấn đề, dùng các tiêu chuẩn khách quan để đánh giá vấn đề và các góc nhìn một cách có trách nhiệm với mục tiêu đi tìm sự thật, cải thiện chất lượng tư duy, và giải pháp (TS. Vũ Thế Dũng, nhà sáng lập Thinking School)

Bạn có phải là người thiếu tư duy phản biện? Những người thiếu tư duy phản biện thường thiếu tập trung vào vấn đề trọng tâm, dễ lan man. Họ thường nhìn sự vật một cách chủ quan và cho là tuyệt đối đúng. Họ cũng đánh giá vấn đề thiếu lý trí, không xác định tiêu chuẩn rõ ràng.

2. Tư duy phản biện bắt nguồn từ đâu?

Critical thinking là chủ đề của nhiều cuộc tranh luận của các triết gia Hy Lạp như Plato, Socrate từ 2500 năm trước. Nguồn gốc của khái niệm tư duy phản biện có thể tìm thấy trong tư tưởng của phương Tây đối với phương pháp tư duy theo lối Socrate của người Hy lạp cổ, còn ở phương Đông, là trong kinh Vệ đà của nhà Phật.

Bộ khung triết học của tư duy phản biện có cội nguồn từ triết lý phân tích và chủ nghĩa kiến tạo thực dụng từ 2500 năm trước, như trong kinh Phật, chủ yếu là kinh Vệ đà và A-tỳ-đạt-ma; cũng như trong truyền thống Socrate của Hy Lạp, là những chất vấn nhằm tìm kiếm sự thật, được dùng để xác định xem những kiến thức dựa trên thẩm quyền liệu có thể được đánh giá lại một cách có lý lẽ với sự rõ ràng và nhất quán về logic hay không. Một ý nghĩa của thuật ngữ “phản biện” (critical) có nghĩa là “cốt yếu” (crucial) hay “liên quan tới những tiêu chí cốt lõi” ( related to core criteria) có nguồn gốc từ thuật ngữ “tiêu chí” (kriterion) của người Hy lạp cổ, vốn có nghĩa như “tiêu chuẩn” (standards); một ý nghĩa thứ hai có nguồn gốc từ kriticos, có nghĩa “những nhận định sâu sắc, sáng suốt”( discerning judgment).. Tư duy phản biện trong bộ khung triết học này đã được triết gia Đức Jürgen Habermas đưa vào áp dụng trong thập kỷ 1970.

3. Biểu hiện của người có tư duy phản biện:

Người có tư duy phản biện tốt là người biết đặt ra đúng câu hỏi. Những câu hỏi có ý nghĩa, xoáy sâu vào trọng tâm vấn đề và được họ diễn đạt, truyền thông một cách mạch lạc, rõ ràng, dễ hiểu.
Họ là người có góc nhìn tổng quan và khả năng tổng hợp thông tin tốt, từ đó rút ra được những nhận xét có ý nghĩa và có thể giải thích nguyên nhân cốt lõi của chúng thông qua những ý niệm, lý giải trừu tượng.
Tất cả những lập luận, kết luận của họ đều là kết quả của quá trình kiểm nghiệm bằng những chuẩn mực và tiêu chí chọn lọc và được củng cố bằng những dẫn chứng thực tiễn và lý lẽ thuyết phục nhờ quá trình thu thập thông tin và xử lý dữ liệu.
Họ tư duy một cách cởi mở, không bị giới hạn bởi khuôn mẫu hay định kiến bên từ hệ thống tư tưởng khác nhau.
Họ xác định được vấn đề trọng tâm, thứ tự ưu tiên giải quyết và có khả năng giải quyết tốt những vấn đề đó
Họ có khả năng đào sâu vấn đề, nhận ra những giá trị tiềm ẩn, không được nêu rõ.
Tư duy phản biện của họ được thể hiện trong nhiều vấn đề trong đời sống, họ có thể đưa ra nhận định và đánh giá về những điều cụ thể trong đời sống hàng ngày.

4. Phân loại tư duy phản biện

Tư duy phản biện tự điều chỉnh: Trước một vấn đề nào đó, bản thân mỗi người đều sẽ có những ý kiến chủ quan. Những ý kiến đó có thể đúng, hoặc sai. Tuy nhiên, để đánh giá được điều đó, cần phải có tư duy phản biện tự điều chỉnh. Đây là quá trình bản thân mỗi người tự tranh luận với những quan điểm của chính mình trong nội tâm. Chúng ta sẽ tự mình đánh giá, phản bác lại những điều chủ quan trong tư duy bước đầu của mình. Tự hoàn thiện và đưa ra nội dung phản biện hoàn chỉnh nhất.
Tư duy phản biện ngoại cảnh: Trong một cộng đồng, mỗi cá thể sẽ có những cách suy nghĩ, lập luận khác nhau. Từ đó, quan điểm, ý kiến cũng sẽ lệch nhau và có thể sẽ lệch đi so với chân lý. Tư duy phản biện ngoại cảnh được hình thành nhằm giải quyết vấn đề này.

5. Lợi ích của tư duy phản biện

Là kỹ năng nền tảng trong bối cảnh VUCA (Volatility; Uncertainty; Complexity; Ambiguity) thế giới bất ổn, biến động, phức tạp và mơ hồ. Khi có tư duy phản biện tốt chúng ta sẽ không bị kéo theo những thứ mơ hồ, chung chung mà tập trung vào được cái lõi, cái thần của vấn đề từ đó dùng các tiêu chuẩn để đánh giá một cách hiệu quả.
Giúp bạn sáng tạo hơn: người có tư duy tốt biết cách làm phong phú góc nhìn của mình. Đây là nền tảng cơ bản để phát triển khả năng sáng tạo.
Giúp kích thích các tính tò mò: người có tư duy tốt, luôn quan sát, tò mò, và đặt câu hỏi cho mọi vấn đề của cuộc sống.
Giải quyết vấn đề hiệu quả: tư duy tốt giúp chúng ta sàng lọc, phân tích, đánh giá và giải quyết vấn đề hiệu quả.

6. Rào cản của tư duy phản biện

Người luôn đúng: Đây là tâm lý luôn cho rằng ý kiến của bản thân mình là đúng, do đó hạn chế những góc nhìn đa chiều và triệt tiêu những suy nghĩ phản biện.
Lấy đám đông làm chân lý: Việc phụ thuộc vào ý kiến của số đông do "tâm lý đám đông" ngăn cản chúng ta nhìn nhận lại vấn đề. Đôi khi, phần đúng lại thuộc về thiểu số.
Người không kiểm chứng các giả thuyết: Trong thế giới phẳng như hiện nay, hàng ngày chúng ta tiếp xúc với vô vàn những thông tin, có đúng và có sai. Việc tin vào những giả thuyết một cách mù quáng mà không xem xét lại cũng là một rào cản của tư duy phản biện

7. Rèn luyện tư duy phản biện (700 từ)

Không ngừng trau dồi kiến thức cho bản thân. Học thêm những điều mới mẻ

Một suy nghĩ sai lầm mà rất nhiều người gặp phải. Đó là người có tư duy phản biện tốt là người nói giỏi. Teky muốn nhấn mạnh lại rằng, ở kỹ năng này, điều được đề cập đến đầu tiên, cũng là điều quan trọng nhất là Tư Duy. Trước khi nói ra, lập luận một vấn đề, cần phải hiểu rõ vấn đề đó. Để có thể có cái nhìn khách quan, tổng quát nhất. Điều đầu tiên phải làm đó là học tập. Không ngừng chau dồi thêm kiến thức của bản thân, đọc sách và rèn luyện khả năng quan sát, đánh giá vấn đề.

Một người có kiến thức sâu rộng, am hiểu về vấn đề sẽ có được kỹ năng tự tin. Đó là điều cần thiết. Ngược lại, nếu thiếu kiến thức nền tảng hay kiến thức chung, tổng quát của vấn đề. Phản biện sẽ gặp rất nhiều khó khăn. Thậm chí đi vào bế tắc và buộc phải dừng lại.

Đánh giá mọi việc khách quan

Một trong những rào cản lớn nhất của tư duy phản biện đó là suy nghĩ chủ quan. Khi các vấn đề được giải quyết theo hướng cảm tính và quá đặt nặng cái tôi vào đó. Vấn đề sẽ không được mở rộng, phân tích cũng như giải quyết triệt đề. Vì vậy, thay vì suy nghĩ mọi thứ theo hướng cá nhân. Hãy loại bỏ góc nhìn chủ quan mà mở rộng, khách quan trong mọi việc. Từ đó, vấn đề sẽ được xem xét một cách logic, hạn chế rào cản trong phản biện.

Luôn đặt ra giả định và lật lại, xem xét lại vấn đề

Để tư duy phản biện được rõ ràng, chỉn chu nhất. Việc đưa ra những câu hỏi giả định và lật lại vấn đề là điều không thể thiếu. Khi tiếp cận với một vấn đề hoặc một thông tin mới, cần luôn luôn đặt câu hỏi. Các câu hỏi giả định được đặt ra có thể liên quan đến vấn đề, liên quan đến các đánh giá về vấn đề. Từ đó, chủ đề được đưa ra sẽ sâu sắc hơn, hiểu chi tiết hơn.

Câu hỏi giả định có thể liên quan đến đánh giá của bản thân mình. Bạn có thể đưa ra giả định về tính đúng, sai của vấn đề. Đặt thêm nhiều câu hỏi để tư duy của bạn thêm hoàn thiện, hoàn hảo hơn.

Sau khi có những câu hỏi giả định và đưa ra được những đánh giá riêng. Hãy đem vấn đề ra để lật lại một lần nữa. Xem xét chúng theo khía cạnh ngược lại, có thể bạn sẽ tìm thêm được nhiều ý tưởng mới. Thậm chí, có thể phát hiện ra lỗ hổng trong những suy nghĩ, lập luận trước đó.

Kết luận của vấn đề phải được đưa ra dựa trên tình hình thực tế

Trong quá trình tư duy phản biện, có thể sẽ gặp phải nhiều ý kiến trái chiều. Trước những phản bác, bạn đừng vội kết luận kết quả. Hãy bình tĩnh và phân tích lại vấn đề một lần nữa theo hướng thực tế. Xem xét sự việc đúng sai dựa trên những điều đã được chứng minh trước đó. Và tự đúc kết cho mình những kiến thức riêng.

Kết luận vấn đề theo cảm tính là điều tối kỵ. Điều này không chỉ khiến những tư duy và kiến thức của bạn bị sai, lệch. Nó còn khiến bạn mất tự tin trong những lần sau đó.

Đánh giá khả năng tư duy phản biện của bạn ngay tại đây

TƯ DUY PHẢN BIỆN - VŨ KHÍ CỦA CÔNG DÂN TOÀN CẦU THẾ KỶ 21