Lễ hội đền Hai Bà Trưng từ lâu đã là một nét đẹp văn hóa truyền thống của người dân huyện Mê Linh. Tuy nhiên, những năm gần đây, việc thương mại hóa lễ hội đang trở thành vấn đề đáng lo ngại bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến không gian văn hóa và giá trị tâm linh của lễ hội.

Lễ kỷ niệm 1985 năm khởi nghĩa Hai Bà Trưng và lễ hội đền Hai Bà Trưng năm 2025 diễn ra từ ngày 3/2 đến hết ngày 7/2 (tức từ ngày Mùng 6 đến hết Mùng 10 tháng Giêng năm Ất Tỵ 2025) tại di tích quốc gia đặc biệt Đền Hai Bà Trưng (huyện Mê Linh, thành phố Hà Nội)

Lễ hội trở thành chợ buôn

Lễ hội Hai Bà Trưng, ngày nay, bên cạnh ý nghĩa thiêng liêng về nguồn cội lịch sử, đang mang trong mình một diện mạo mới - "chợ phiên khổng lồ". Sự hiện diện tràn lan của các gian hàng, những âm thanh ồn ào náo nhiệt, cảnh tượng chen chúc xô đẩy của đám đông mua bán, vô hình trung đã lấy đi sự tôn nghiêm cần thiết của các nghi lễ tưởng niệm, dâng hương.

Hàng hóa với giá “trên trời”

Mặc dù quyết định số 02/2015/QĐ-UBND quy định về niêm yết giá và kiểm tra giá, nhưng trên thực tế, tình trạng "chặt chém", "nâng giá" vẫn diễn ra phổ biến. Một suất ăn bình thường ngày thường có giá 50.000 VNĐ, nhưng đến dịp lễ hội, con số này có thể tăng vọt lên 200.000 VNĐ mà chất lượng và cung cách phục vụ không hề được cải thiện tương xứng. Điều này không chỉ gây tổn hại đến túi tiền của du khách, mà còn tạo ra ấn tượng xấu về văn hóa ứng xử của người dân địa phương.

Vấn đề giá cả tăng cao bất thường không chỉ dừng lại ở khía cạnh kinh tế, mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh về văn hóa tiêu dùng và cách thức tổ chức, quản lý dịch vụ tại các sự kiện văn hóa.

Xâm phạm không gian văn hóa

Chương trình nghệ thuật "Âm vang Mê Linh" là điểm nhấn của lễ hội, tái hiện sinh động câu chuyện lịch sử hào hùng của Hai Bà Trưng, từ thuở ấu thơ học chữ, luyện võ đến khi phất cờ khởi nghĩa, thể hiện sự kết nối giữa giá trị truyền thống và tinh thần quật cường của dân tộc. Tuy nhiên, việc bố trí sân khấu quá gần khu vực dâng hương, lễ bái đã ảnh hưởng đến sự trang nghiêm vốn có của không gian linh thiêng. Âm thanh từ các tiết mục văn nghệ, đặc biệt là âm thanh lớn từ dàn loa, có thể lấn át tiếng chuông, tiếng mõ và những lời cầu nguyện.

Việc quy hoạch không gian buôn bán còn chưa hợp lý, dẫn đến tình trạng lấn chiếm không gian lễ hội, gây mất mỹ quan và ảnh hưởng đến sự trang nghiêm của các nghi lễ.

Sân khấu tổ chức chương trình nghệ thuật “Âm vang Mê Linh”

Thương mại hóa lễ hội và cái giá phải trả?

Không thể phủ nhận việc thương mại hóa lễ hội mang lại lợi ích kinh tế nhất định cho một số tiểu thương và dịch vụ địa phương. Tuy nhiên, khi mục tiêu kinh tế lấn át ý nghĩa truyền thống, nhiều lễ hội dễ dàng bị lợi dụng cho mục đích trục lợi. Tình trạng buôn bán lộn xộn, ép giá, "chặt chém" diễn ra tràn lan, không chỉ gây bức xúc cho du khách mà còn làm tổn hại nghiêm trọng đến hình ảnh du lịch của địa phương.

Sự gia tăng về lượng khách du lịch cùng với hoạt động kinh doanh thiếu kiểm soát, tạo áp lực rất lớn lên môi trường lễ hội. Rác thải từ túi nilon, chai nhựa, thức ăn thừa bị vứt bừa bãi, khiến khuôn viên trở nên nhếch nhác, ô nhiễm. Mặc dù ban tổ chức đã nỗ lực bố trí lực lượng vệ sinh môi trường nhưng với lượng người quá tải, công tác dọn dẹp vẫn không thể đáp ứng kịp.

Hậu quả là nhiều du khách cảm thấy thất vọng và không hài lòng sau khi tham gia lễ hội. Giá cả đắt đỏ, môi trường ô nhiễm, dịch vụ kém chất lượng khiến họ có xu hướng không quay trở lại trong những năm tiếp theo. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển du lịch bền vững của địa phương, bởi lợi nhuận trước mắt đã làm lu mờ đi những giá trị lâu dài.

Nhiều hàng quán bày bán nối tiếp nhau tại không gian tổ chức lễ hội.

Bên cạnh đó, việc thương mại hóa quá mức cũng đang dần làm mờ nhạt giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp. Như anh Đỗ Ngọc Dũng (29 tuổi, Mê Linh, Hà Nội) chia sẻ, sự bùng nổ của các hoạt động kinh doanh trong lễ hội đang làm lu mờ đi những giá trị lịch sử và văn hóa vốn có. Thay vì tập trung vào những yếu tố văn hóa, tâm linh, nhiều người trẻ đến chỉ để check-in, ăn uống hoặc mua sắm mà không thực sự quan tâm đến ý nghĩa sâu xa của lễ hội. Điều này không chỉ làm giảm đi giá trị của lễ hội mà còn tạo ra một cái nhìn sai lệch về văn hóa truyền thống.

Giữ gìn văn hóa - trách nhiệm của chính quyền địa phương và mọi người dân

Giữa những thách thức do thương mại hóa mang lại, việc tìm ra hướng đi đúng đắn để bảo vệ giá trị nguyên bản của Lễ hội Hai Bà Trưng là điều cần thiết. Các chính sách về bảo tồn di sản văn hóa và phát triển du lịch bền vững đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát những tác động tiêu cực, đồng thời giữ gìn bản sắc lễ hội. Để đạt được mục tiêu này, cần triển khai đồng bộ các giải pháp từ quản lý chặt chẽ hoạt động thương mại đến nâng cao nhận thức cộng đồng về ý nghĩa lịch sử của lễ hội.

Người dân và du khách đến dâng hương, chiêm bái tại đền Hai Bà Trưng.

Thứ nhất, Chính quyền địa phương đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát và điều tiết các hoạt động thương mại tại lễ hội. Chính quyền cần triển khai lực lượng giám sát thường xuyên để kiểm soát các hoạt động buôn bán trái phép, xử phạt nghiêm minh các hành vi chèo kéo du khách, ép giá, gây mất trật tự lễ hội. Đồng thời, cần bố trí nhiều điểm thu gom rác thải tại khu vực lễ hội, đồng thời huy động lực lượng tình nguyện viên hướng dẫn du khách giữ vệ sinh chung.

Song song với việc kiểm soát thương mại hóa, chính quyền cũng nên hỗ trợ phát triển du lịch bền vững, bằng cách đẩy mạnh các sản phẩm du lịch gắn liền với văn hóa truyền thống, chẳng hạn như tổ chức các tour tham quan di tích, trải nghiệm văn hóa lịch sử thay vì chỉ tập trung vào các dịch vụ thương mại đơn thuần. Ngoài ra, việc thiết kế, lắp đặt các bảng thông tin giới thiệu về Hai Bà Trưng và giá trị văn hóa của lễ hội tại các khu vực lễ hội cũng là một giải pháp hữu ích.

Thứ hai, bên cạnh vai trò của chính quyền, người dân địa phương và du khách cũng cần nâng cao ý thức trong việc bảo vệ giá trị văn hóa của lễ hội. Người dân địa phương nên chủ động giữ gìn môi trường không gian lễ hội, tránh tình trạng buôn bán tràn lan, đồng thời tham gia vào các hoạt động lễ hội một cách đúng mực, không tiếp tay cho các hành vi thương mại hóa quá mức.

Về phía du khách, cần tôn trọng không gian lễ hội, hạn chế gây ồn ào hoặc tạo ra những hình thức thương mại phản cảm. Có thái độ thành kính đối với các nhân vật lịch sử, tôn trọng phong tục tập quán, tâm linh, tín ngưỡng, những điều kiêng kỵ của lễ hội; tôn trọng và thực hiện nghiêm chỉnh các quy định của Nhà nước, ban tổ chức, ban quản lý lễ hội; tôn trọng, hòa nhã với cư dân địa phương, với các cá nhân, doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ.

Thứ ba, Việc tham khảo mô hình tổ chức lễ hội từ các địa phương khác có thể giúp hạn chế tình trạng thương mại hóa. Lễ hội Đền Hùng (Phú Thọ) là một điển hình đáng học hỏi khi chính quyền khuyến khích phát triển các sản phẩm lưu niệm mang đậm bản sắc dân tộc, đồng thời kiểm soát nghiêm ngặt các hoạt động buôn bán tự phát. Nếu áp dụng mô hình này, Lễ hội Hai Bà Trưng có thể phát triển các sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống, thay vì để tràn lan các mặt hàng thương mại hóa kém chất lượng.

Một mô hình khác là, Lễ hội Gióng (Sóc Sơn), nơi chính quyền đặc biệt chú trọng bảo tồn nguyên vẹn các nghi thức truyền thống, không biến tấu hay sân khấu hóa để thu hút du khách. Lễ hội Hai Bà Trưng có thể áp dụng mô hình tổ chức này để vừa giữ gìn được bản sắc văn hóa lễ hội truyền thống vừa phát triển du lịch bền vững của huyện Mê Linh nói chung.

Tác giả: Nguyễn Hoàn, Thùy Linh, Bùi Thủy

LỄ HỘI HAI BÀ TRƯNG: CÂU CHUYỆN THƯƠNG MẠI HÓA VÀ GÌN GIỮ DI SẢN DÂN TỘC